Orijinali İş Bankası Resim ve Heykel Müzesi'nde 5. katta bulunan Osman Hamdi Bey (1842-1910)'in "Kaplumbağa Terbiyecisi” eserindeki kaplumbağalar, ilk bakışta sıradan bir detay gibi görünse de aslında çok derin bir anlam taşır.
Tabloda, geleneksel giysileri içinde, elinde ney ve sırtında nakkare (deneysel bir müzik aleti) olan, yorgun ve düşünceli bir derviş, yerdeki birkaç kaplumbağayı "terbiye etmeye” çalışır.
Kaplumbağalar, dervişin çabalarına kayıtsızdır; bazıları başka yönlere bakarken, bazıları hareketsizdir.
Mekân, tarihi bir yapının (muhtemelen Bursa Yeşil Cami) loş iç mekânı. Duvarlardaki yazılar ile eski mimari detaylar, tablonun genel atmosferine mistik bir derinlik katıyor.
Tabloda yer verilen arapça metinde "şifau'l kulub likau'l mahbub/kalplerin şifası sevgiliye kavuşmaktır” değişim ve eğitimde "sevgi” nin önemine vurgu yapıyor.
Tablo, dönemin Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşanan modernleşme ve batılılaşma çabalarını sembolize ediyor.
Yaşlı derviş, değişime direnen veya değişimi yavaş ilerleyen toplumu, kaplumbağalar ise bu değişime ayak uydurmakta zorlanan, ağırdan alan veya tepkisiz kalan halkı temsil ediyor.
Dervişin ney çalması, "terbiyenin” zorlama yerine ikna ve sabırla yapılmaya çalışıldığına işaret ediyor.
Bu eğitim kapsamına alınmış olarak resmedilen kaplumbağalar, değişime dirençli ve yavaş ilerleyen bir toplumu simgeler.
Yağlı boya tabloda elindeki ney ve sırtındaki nakkare ile "eğitimci/âlim/aydın”; acele eden, telaşlı, zorlayıcı değil; aksine sabırla, kültürle, sanatla ve zamanla gerçekleşecek bir değişime inanan ve kendine güvenen bir kişi olarak yansıtılmıştır.
Aslında Osman Hamdi Bey burada bir özellikle Osmanlı Devleti son dönemlerinde çok gündemde olan aydın profili üzerine görüş ve düşüncelerini muhteşem sanatını kullanarak ortaya koymuştur.
Aydınlara bir toplumu dönüştürmeye çalışmanın ne kadar zahmetli, yavaş ve dikkatli çalışmalarla yapılması gereğini anlatmaya çalışmıştır.
Buğdayın 1 yılda, ağacın 10 yıllarda yetiştiği tabiatta insan nesli için en az 40 yıl ön görülür.
Allah, firavunun zulmünü "öğrenilmiş çaresizliği” ile yetişen İsrailoğulları'nın bu kompleksten kurtulmaları için Hz. Musa (a.s.) rehber ve önderliğinde Tih Çölü'nde 40 yıllık bir süre geçirmeleri gereğine işaret etmiştir. (Maide, 5/21-26)
İşte Osman Hamdi Bey her eğitimci, aydına sanatın muhteşem ve kalıcı mesajıyla unutulmaz ve etkili bir mesaj vermiştir.
Tablodaki kaplumbağaların yavaşlığı da tam bu mesajın en vurucu noktasıdır.
Kaplumbağalar şu gerçeğin altını yavaş ama etkili bir şekilde çizer:
Değişim/Eğitim aceleye gelmez, aksine peygamber sabrı isteyen uzun soluklu bir süreçtir.
