Timuriler Devletinin kurucusu Emir Timur tarihin en önemli hükümdarlarındandır. Ülkemizde son yıllarda Emir Timur'la ilgili ilmi ve kültürel çalışmalar hızla artmaktadır. TÜBA (Türk Bilimler Akademisi) tarafından Başkan Prof.Dr.Muzaffer Şeker Hocamızın öncülüğünde "Emir Timur ve Mirası” isimli iki cilt, 37 iakademisyenin yazdığı çok kıymetli bir eser yayınlanmıştır. Eser Türkiye ve Özbekistan ilim camiasında büyük alaka görmüş ve takdir edilmiştir. Bizim de bu eserde "Bir Stratejist Olarak Emir Timur” isimli bir makalemiz yer almaktadır. Bugünkü yazımızda Emir Timur stratejist özelliklernden bahsedeceğiz.
"Dünyayı, coğrafyayı, tarihi etkileyen devletlerin, liderlerin bir stratejisi vardır . Böyle bir strateji için, esaslı, kuvvetli niyet, irade, akıl, plan, amaç ve hedefler icap eder. Emir Timur'un hayatı ve yaptıkları incelendiğinde, her aşamada güçlü stratejiye sahip olduğu, uyguladığı, hedeflerine kavuşmaya kilitlendiği görülmektedir. O sadece savaşlarda mahir bir deha, stratejisyen değil, aynı zamanda toplum, devlet ve hatta medeniyet tasavvuru olan, ilme, irfana dayanan önemli işler yapmış, asırlara uzanan şehirler, yapılar kurmuş, mesafeler almış, strateji üretmiş, geliştirmiş, uygulamış bir stratejisttir. Moğol istilasının ve hegemonyasının kararttığı, dahili rekabetlerin, karmaşa ve karışıklığın içerisinden, zinde bir toplum, kuvvetli bir devlet kurmuş, Hint Alt kıtasına yayılan bir medeniyetin müessisi, amili olmuştur.
Hayatı, aldığı eğitim, yetiştiği, bulunduğu aile, çevre, toplum, yaşadığı dönem, izlediği siyaset, yüklendiği vazifeler, girdiği risklerin yanında cesur adımlar, mühim kararlar Emir Timur'u azimli, kudretli, kuvvetli bir lider kılan saikler arasındadır. Küçük yaşta iyi bir dini eğitim alarak, Kuran-ı Kerim'i farklı kıraat usulleriyle okuyabilen, bazı araştırmacılara göre hafızlığı olan bir kişidir. Babasının telkin, teşvik ve tavsiyelerini dikkate alarak spor, binicilik ve atıcılıkta genç yaşta dikkatleri çekmiş, iyi bir savaşçı olmuştur. Zeki, akıllı, feraset ve basiret sahibidir. İlme, irfana, istişareye, istihbarata, bürokrasiye, askeriyeye geleneklere önem vermiştir. Tasavvuf ehli ile irtibatını daima sürdürmüş, dini konularda ciddi bir bilgi birikimine sahip olmuştur. Çok iyi bir gözlemci ve analitik düşünme kabiliyetine , farklı düşünme melekelerine sahiptir.
Ekonomi, ticaret, sanat, zenaat, tarih, coğrafya, mimari, ziraat gibi hayatın ve toplumun içerisinde bulunduğu konulara, gerçeklere olan vukufiyeti gücünü sağlamlaştırmış, etkisini artırmıştır. Toplumu dönüştürmeyi, devleti kurumlaştırmayı, medeniyeti tesis etmeyi başarmıştır. Tarihte bazı liderlerde görülen zaaflar, hırslar, kabulü gayrı kabil icraatlar, savaşlar, işgaller, katliamlar, yıkımlar Emir Timur'un diğer yönüdür. Ancak O'nun entelektüel seviyesi, askeri, siyasi, içtimai dehası , teşkilatçı, komitacı yapısı, operasyonel kabiliyeti, idari mahareti, tasavvufi yönü Türk-İsl,am Medeniyetinin Timurlular ve Babürlü Devletlerinin gelişmesine sebep olmuştur.
Alimlerle konuşmayı seven, sözlerine, görüşlerine itibar eden, ilmi münazara ve müzakerelere katılan, İslam'ın rükünlerini yerine getiren iyi bir mümin, Müslümandır. Dini bilgileri kuvvetli olup, düşüncelerini ayet ve hadislerle teyit edecek kadar Kuran ve Sünnet'e, şer'i bilgilere vakıftır. Tarihe önem vermiş, Peygamberler ve geçmiş sultanların tarihini sürekli okumuş, ibretamiz bazı kişileri ve olayları örnek almış, ulema ile sohbetlere katılmıştır. Savaşlardan önce iki rekât namaz kılan, Ramazan ayını bir ay süreyle sabit bir yerde ihya etmeye çalışan, yalanı sevmeyen, oyun, eğlence ile arası olmayan, sert mizaçlı, işlerinde, istişarelerinde ciddi olan, doğru sözlülüğü takdir eden bir mümindir.
İlâ-yı Kelimetullah'ı ilke edinmiş, Orta Asya göçebe kavimlerinin Müslüman olmalarında etkili olmuştur. Bir şehri sulh yoluyla ele geçirmek için önceden seyyid ve mutasavvıflarla istişare etmiştir. Seferlerini fetih stratejisine göre planlamıştır. Nitekim en son çıktığı Çin Seferini "müşriklere ağır bir darbe vurmak” maksadı ile yaptığını ifade etmiştir. İpek Yolu ve Hint Baharat Yolunu kontrol altına alarak iktisadi bakımdan kuvvetli bir devlet yapısını hedeflemiştir.
Horasan ve Bağdat seferlerinde İmam Hüseyin, İmam-ı Azam, Ahmet Rufai gibi zatları ziyaret etmiş, Ehl-i Beyte olan yakınlığını izhar etmiştir. Gördüğü rüya, aldığı işaret ve kazandığı zafere binaen Ahmet Yesevi'nin hangahını, kabrini yaptırmıştır. Hocası Mir Said Bereke'nin görüşlerine ve tavsiyelerine daha çok dikkat ve riayet etmiştir. Semerkant'da Şah Zinde Kusem İbn Abbas, Taşkent'te Zengi Ata, Buhara'da Seyfeddin Buharzi, Chashmai Ayub mezarları Timur tarafından inşa edilmiş veya yeniden restore edilmiştir.
İşini iyini yapan ustalara, her zanaat ve meslek erbabına sahip çıkmıştır. Seferlerinden dönerken karşılaştığı alimleri, sanatkarları, musikişinasları, ustaları Semerkant'a getirmiştir. Devletin ve toplumun yapılanmasında, medeniyetin tesisinde ehliyet ve liyakat sahibi uzmanların öneminin farkında olmuştur. Timur, net bir adalet anlayışına sahip, hükmünde kimseyi ayırt etmeyen, doğru, hak bildiğini uygulayan bir kimsedir. Doğruluktan yana, yalandan hoşlanmayan, mührü yüzüğünde "Rasti, Rusti”, "Kurtuluş doğruluktadır” ifadesi yer alan bir liderdir.
Timur hakimiyeti altında olan yerlerde binalar, yapılar, köprüler inşa etmiş, kanallar kazdırmış, su yolları yaptırmıştır. Timur döneminde el, dokuma sanatları, mücevhercilik, seramik, nakış işleri, resim gibi sanat dalları gelişmiş, tekstil ve giysi sahasında ilerlemeler olmuştur. Kuran, hadis, fıkıh, kelam, tarih sahalarında ilmi çalışmalar artmış, eserler yazılmıştır. Timur, Türklerin başat olduğu Maveraünnehir havzasında farklı unsurları birleştirmiştir. Etnik, dini ve kültürel yeni bir kimlik ve aidiyeti tesis ettiği görülebilir.
Emir Timur hakkında çok yönlü bilgileri ihtiva eden TÜBA tarafından yayınlanan "Emir Timur ve Mirası” ismli iki cilt (597 ve 557 sahife) eseri okuyucularımıza tavsiye ederiz. Artıları ve eksileri ile Emir Timur'un sağlıklı değerlendirilmesi ve tanınmasında eser öneml bir boşluğu doldurmaktadır.
https://www.tuba.gov.tr/tr/yayinlar/suresiz-yayinlar/tarih/emir-timur-ve-mirasi
"Emir Timur ve Mirası 37 akademisyenin kaleme aldığı 33 makaleden oluşuyor. Timur ve sonrası dönemin siyasi, askeri, kültürel, ekonomik ve ilmi yönlerini farklı disiplinler ışığında ele alıyor; Timurluların teşkilat yapısından mimariye, dil ve edebiyattan dini hayata kadar pek çok konuyu kapsıyor. Timur'un bir stratejist olarak detaylandırılmasının yanı sıra karakteri, liderliği, büyük bir imparatorluğa dönüşme sancıları içindeki Osmanlıların gazi hükümdarı Yıldırım Bayezid ile olan bağlantıları, Timur ve Beyazid'in yollarının nasıl kesiştiği, Timur'un batı ve doğu literatüründe döneminin çağdaşlarınca nasıl tanımlandığı gibi başlıkları derinlemesine değerlendiriyor ve akıllardaki soru işaretlerini cevaplıyor. Timur'un imparatorluğunun mirasçısı olan devletler, Özbek ve Babürlüler, siyasi ilişkiler, Timurlu teşkilatı ve etkileri, dini anlayışlar, tasavvufi yapılar, mimari, kitap sanatları ve modern anlamda Timur imajını farklı bakış açılarıyla okura sunuyor.”
