Otuz beş yıldır kendime verdiğim küçük bir sözü hiç bozmadım.
Her ay, bir sigara paketi kadar parayı kitaba ayırırım. Sanki sigara içtim; ama ömrün geri dönülmez virajlarına baktığımda, insanın parasını ve zamanını emanet edebileceği en sadık limanın kitaplar olduğuna inanandım. Küçük bir alışkanlık zamanla binlerce ciltten oluşan büyük bir kütüphaneye dönüştü. Bugün bir sigara paketinin karşılığı yaklaşık 5.000 TL. Ben de her ay bu değere yakın bir bütçeyle raflarımı zenginleştirmeye devam ediyorum.
Bu durum dışarıdan bakanların en çok merak ettiği, hatta sıkça sorduğu o soruyu da beraberinde getiriyor: "Bu kadar kitabı gerçekten okudun mu?”
Aslında bu soru, kitapla kurulan dostluğun sadece "tüketmek” üzerine kurulu olduğunu zannedenlerin yanıldığı yerdir. Çünkü kitaplar yalnızca okunmak için alınmaz. Bazen bir kitabın varlığıyla aynı odada soluk almak, onunla aynı mekânı paylaşmak, raflardan süzülen sessiz bilgeliği hissetmek başlı başına bir yaşam biçimidir. Kitaplarla birlikte yaşamak, onların okunmayı bekleyen sükûnetinden güç almaktır. Aldığım her kitabı hemen bitiremem elbette; kimini dikkatle incelerim, kimini karıştırırım, kimini satır satır sindiririm. Ama kütüphanemdeki her eser, tıpkı hayatın kendisi gibi, sırasının geleceği o doğru anı sessizce bekler. Kitaplar da insanlar gibidir; her birinin sizinle konuşacağı, hayatınıza dokunacağı vakit, zamanı gelince kendiliğinden oluşur.
Üstelik bazı kitapları defalarca okuduğum olur. Çünkü kitapların dünyası kendi içinde bir mertebeler silsilesidir: Bazı kitaplar tadımlıktır, bir çırpıda ruhunuzu şenlendirir; bazıları yudumluktur, sindire sindire içilir; bazıları hazımlıktır, zihninizi ve karakterinizi besler. Kimi eserler ise başucu kitabıdır; defalarca açılır, dönüp dönüp tekrar okunur. İşin en derin sırrı da şuradadır: İnsan anlar ki, kütüphanedeki o binlerce kitap, sanki tek bir kitabı anlamak için yazılmış ve okunmaktadır.
Bu satırlar yalnızca geçmişin dökümü değil; bugünün gürültüsü içinde kaybolan insanlığa, zamansız bir pencere aralama çabasıdır. Çünkü medeniyet dediğimiz büyük nehir, bazen sayfanın altındaki küçücük bir dipnottan beslenir.
Bu ay aldığım kitaplardan biri, Harvard Kütüphanesi'nin eski müdürü Robert Darnton'un Kitapların Dünü, Bugünü ve Yarını adlı eseriydi. Ketebe Yayınları'ndan çıkan bu eser; matbaanın icadından yapay zekâ çağının labirentlerine uzanan bilginin ve hafızanın kaderini sorguluyor, geleceğini adeta kurguluyor.
Beni derinden sarsan, kitaptaki uzun tahliller değil, sayfanın dipnotuna sıkıştırılmış iki kelime oldu:
"Öksüz eser.”
İlk an durup düşündüm: Bir eser nasıl öksüz kalır?
Telif hukukunda "öksüz eser”, hak sahibine ya da mirasçılarına ulaşılamayan metinler için kullanılıyor. Sahibi vardır ama kim olduğu bilinmez, bulunamaz; böylece eser hukuken sahipsiz bir yetim gibi ortada kalır. Darnton bu kavramı Google Books gibi devasa dijital projeler üzerinden anlatarak, milyarlarca sayfanın dijitale aktarılmasının kolaylık sağladığı kadar kültürel mirasın kontrolü konusunda doğurduğu derin krizlere dikkat çekiyor.
Ancak bu satırlar zihnimde bambaşka bir yankı uyandırdı ve asıl sorunun hakiki sahibini buldu:
Gerçekten öksüz olan, sayfaları arasında kaybolunan eser midir?
Yoksa o eseri okuyamayan, anlamayan, dokunduğu kâğıdın ruhunu hissedemeyen bizler miyiz?
Kırk yılı aşkın meslek hayatımda binlerce yazma esere dokundum. Kimisinin müellifi belliydi, kimisinin istinsah kaydı, vakfiyesi, temellük mührü ya da hattatının kenara düştüğü küçük ama anlamlı bir notu vardı. Kiminin ise yazarı tarihin sisleri arasında kaybolup gitmişti. Ama hiçbirine "öksüz” diyemedim.
Çünkü onları koruyan köklü bir medeniyet vardı. Onları yaşatan vakıflar, sayfaları korumayı can borcu bilen kütüphaneciler ve o metinlerle dertleşen hakiki ilim insanları vardı. Asıl öksüzlük, işte bu bağlar koptuğunda, insanla hafıza arasındaki köprüler yıkıldığında başlar.
Bugün parmaklarınızın ucundaki ekranlarla saniyeler içinde milyonlarca kelimeye ulaşılabiliyor. Dünyanın en büyük kütüphaneleri artık ceplerimizde taşınıyor. Bu, insanlık adına inkâr edilemez büyük bir imkândır.
Lakin unutulmasın ki:
Bir yazma eser, yalnızca ekrana taranmış düz bir metin ibareti değildir.
Kâğıdı konuşur, rengiyle, dokusuyla bir devrin nefesini taşır.
Mürekkebi konuşur; yüzyıllar ötesinden süzülüp gelen sabrın izini sürer.
Cildi konuşur; usta ellerin estetiğini ve zarafetini fısıldar.
Kenara düşülmüş o küçücük not, bazen kalın ciltli tarih kitaplarının anlattığından çok daha derin sırlar ifşa eder.
Kültürel mirası yalnızca dijital bir piksel yığınından ibaret sanmak, hafızaya yapılacak en büyük haksızlıktır. Darnton'un bu eseri bana bir kez daha hatırlattı ki; mesele yalnızca kitapların geleceği değil, insanlığın ortak hafızasının ne yöne evrileceğidir.
Hafızasını kaybeden bir toplum, dünyanın en kudretli veri tabanlarına sahip olsa bile köklerinden kopmuş bir yaprak gibi rüzgârın önünde savrulmaya mahkûmdur. Kütüphaneler yalnızca kâğıt depoları değil, bir milletin vicdanı ve ruhudur. Yazma eserler ise geçmişin tozu basılmış hatıraları değil, bugüne ayna tutan yaşayan şahitlerdir.
Hukuk, hak sahibine ulaşılamayan kitaplara "öksüz eser” desin.
Peki ya kendi köklerini, tarihini, medeniyet mirasını unutan ve ona sırtını dönen kalabalıkları neyle izah edeceğiz?
Cevabım hep aynı kaldı:
Asıl öksüz olan eserler değil, hafızasına ve mirasına sahip çıkmayan nesillerdir.
