9 Mayıs'ta Atatürk Kültür Merkezi Sanat Galerisi'nde açılan "İnsanlığın Yükü: Dekolonizasyonun Bugünü” sergisini ziyaret ettiğimde, bunun yalnızca bir sergi olmadığını düşündüm. Sömürgeciliğin geçmişten bugüne uzanan görünmeyen mekanizmalarını deneyim kurgusuyla ele alan sergi, ziyaretçisini sadece bilgilendirmiyor; onu hafızanın, adaletin ve yüzleşmenin içine davet ediyor.
Sergi mekânında ilk dikkatimi çeken şeylerden biri, "Dekolonizasyon: Hafızanın İadesi, Geleceğin Geri Alınışı” başlıklı manifesto oldu. Bu başlık, aslında serginin bütün ruhunu özetliyordu.
Çünkü dekolonizasyon yalnızca sömürgecinin bir coğrafyadan çekilmesi değildir. Zihnin, hafızanın, kültürün, dilin, bilginin ve geleceğin yeniden özgürleşmesidir.
Bir yazma eserler araştırmacısı olarak sergiyi gezerken, orada gördüğüm her sandık, her belge, her harita ve her boşluk bana kütüphanelerin sessiz raflarını hatırlattı. Zira sömürgecilik yalnızca toprakları, madenleri ve emeği hedef almadı. Aynı zamanda toplumların hafızasını, metinlerini, arşivlerini, yazmalarını ve kendi kendilerini anlatma imkânlarını da hedef aldı.
Bazı sandıklar vardır; yalnızca eşya taşımaz. Onlar, bir medeniyetin sessiz hafızasını da beraberinde götürür.
Sergideki sandıklar da bana bunu düşündürdü. İlk bakışta ahşap, demir, çivi ve taşıma tekniğinden ibaret gibi görünen bu nesneler, aslında yerinden edilmiş hafızaların tanıklarıydı.
Serginin Yazma konusunda hatırlattıkları
19. ve 20. yüzyıllarda dünyanın farklı coğrafyalarından müzelere, koleksiyonlara ve arşivlere taşınan kültürel varlıklar, çoğu zaman "keşif”, "koruma”, "bilim” ve "koleksiyon” kavramlarıyla izah edildi. Fakat bu kavramların arkasında kimi zaman daha derin bir hikâye vardı: Bir milletin kendi hafızasından uzaklaştırılması.
Bu noktada yazma eserlerin anlamı daha da büyüyor. Çünkü el yazması bir eser, sıradan bir kültür nesnesi değildir. O, bir metnin yanında bir ilim zincirini, bir okuma geleneğini, bir talebe-müderris ilişkisini, bir vakıf hassasiyetini ve bir medeniyetin düşünce dünyasını taşır.
Bir yazma eser düşünelim.
Asırlar boyunca bir medresede okunmuş olsun. Kenarına talebeler not düşmüş, müderrisler tashihler yapmış, bir vakıf kütüphanesinde nesiller boyunca korunmuş olsun. İlk sayfasında bir mülkiyet kaydı, üzerinde bir vakıf mührü, kenarında bir kıraat notu, sonunda bir istinsah tarihi bulunsun. Sonra bir gün bu eser, bir sandığın içine yerleştirilerek ait olduğu coğrafyadan uzaklaştırılsın.
Geride yalnızca boş bir raf kalmaz.
Bir ders halkası susar.
Bir hocanın izi silinir.
Bir talebenin emeği görünmez olur.
Bir şehrin hafızasından bir sayfa eksilir.
"İnsanlığın Yükü” sergisi, bana bu hakikati yeniden hatırlattı. Sömürgecilik yalnızca geçmişte kalmış bir dönem değil; hafıza üzerinde hâlâ devam eden çok katmanlı bir etkidir. Serginin "Yağma” ve "Sömürü Mekaniği” başlıkları altında kültürel varlıkların yerinden edilmesinden bilginin sistematik sömürüsüne uzanan hattı görünür kıldığı ifade edilmektedir.
Bu yüzden dekolonizasyon meselesi yalnızca siyasî veya tarihî bir tartışma değildir. Aynı zamanda kütüphanelerin, arşivlerin, müzelerin ve yazma eserlerin meselesidir. Çünkü bir medeniyetin hafızası yerinden edildiğinde, o medeniyet zamanla kendisini başkalarının kataloglarından, başkalarının vitrinlerinden ve başkalarının yorumlarından okumaya başlar.
Sergide yer alan manifesto metninde geçen "Bu sergi kültürün geri alınışına dair bir iddiadır” cümlesi, yazma eserler açısından özellikle önemlidir. Kültürün geri alınışı, yalnızca çalınan nesnelerin iadesi değildir. Çalınan anlatıların, bastırılan dillerin, unutulan kayıtların ve parçalanmış hafızaların yeniden bir araya getirilmesidir.
Bir yazma eserin iadesi de böyledir. O eser döndüğünde yalnızca bir kitap dönmez. Bir mühür döner. Bir kayıt döner. Bir vakıf duası döner. Bir kütüphanenin eksik halkası döner. Bir şehir, kendi hafızasından koparılan bir sesi yeniden duymaya başlar.
Bu bakımdan Konya Yusufağa Yazma Eser Kütüphanesi'nden çalınan İbn-i Berrecân'a ait 1268 tarihli "Kitab Şerhu'l-Esma” adlı yazma eserin yeniden ait olduğu kütüphanenin envanterine eklenmesi, yazma eserlerin iadesinin sadece hukukî değil, medeniyet hafızası bakımından da ne kadar önemli olduğunu göstermektedir
Ben bu sergiden çıkarken yalnızca bilgiyle değil, derin bir sorumluluk duygusuyla ayrıldım. Çünkü sergi bize şunu söylüyordu: Hafıza, eyleme dönüşmezse yalnızca arşivde kalır. Bir halk, kendi geçmişini kendi diliyle okuyamadıkça tam anlamıyla özgürleşmiş sayılmaz.
Yazma eserlerin izini sürmek de bu yüzden yalnızca akademik bir uğraş değildir. Bazen bir vakfiye kaydı, bazen silinmiş bir mühür, bazen bir istinsah tarihi, bazen de eski bir sandık etiketi bizi uzun bir medeniyet yolculuğuna çıkarır. Her eser, ait olduğu coğrafyanın sesini taşır. Her kayıt, geçmişten bugüne uzanan bir emaneti fısıldar.
"İnsanlığın Yükü: Dekolonizasyonun Bugünü” sergisi, bana göre yalnızca sömürgeciliğin geçmişini anlatan bir sergi değildir. O, bugün hâlâ sürmekte olan hafıza mücadelesini görünür kılan güçlü bir çağrıdır. Bu çağrının yazma eserler alanındaki karşılığı ise açıktır: Eserlerimizi tanımak, kayıtlarımızı okumak, kütüphanelerimizi sahiplenmek, kayıp hafızamızın izini sürmek ve medeniyetimizin yazılı mirasını yeniden konuşturmaktır.
Çünkü bazen bir sandık, bir medeniyetin sessiz çığlığıdır.
Bazen bir yazma eser, kaybolmuş bir ilim halkasının son şahididir.
Bazen de bir iade, yalnızca geçmişin değil, geleceğin de geri alınışıdır.
Hasan Mert Kaya,Halil İbrahim Uçar veemeği geçen tüm kültür emekçileri teşekkürler En büyük teşekkür bu sergiyi haberdar ederek ziyaret etmeme vesile olan gezmemi sağlayan Suzi Dilara Yücel'e ve mahdumum Veysel Emin'e Teşekkürler
